Anil Awachat (अनिल अवचट)

July 8, 2016

संभ्रम आणि धार्मिक या त्यांच्या पुस्तकांबद्दल बोलताना अनिल अवचट

स्वतः अनिल अवचट त्यांच्या “संभ्रम” आणि “धार्मिक” या पुस्तकांबद्दल बोलतात आहे, जरूर बघा –

Advertisements

October 24, 2008

पुस्तक रसग्रहण : अमेरिका (रुपाली महाजन)

Filed under: Books — Manish Hatwalne @ 11:33 am

America-book-by-anil-awachatकाही नाव वलयांकित असतात, अमेरिका ह्या शब्दालाही तसं वलय आहे. जे चांगल-वाईट दोन्ही अर्थाने आहे. अनिल अवचट यांचे “अमेरिका” वाचायला घेताना प्रवासवर्णनापलीकडचा दॄष्टिकोन त्यात असेल ह्याची खात्री होती. त्याची कल्पना आपल्याला पुस्तकाची अर्पणपत्रिका वाचून लगेच येते.

“नशीब काढायला अमेरिकेत जाऊ इच्छिणाऱ्या भारतातल्या (तरूण) भाग्यविधात्यांना … काळजीपूर्वक!!”

कित्येक वर्षांपूर्वी लिहिलेलं अजूनही किती चपखल बसलयं.. उलट जरा जास्तच योग्य!

आयोवा इंटरनॅशनल प्रोग्रामच्या निमित्ताने अवचटांना तिकडे जाण्याचा योग आला होता. जगभरातून तिथे लेखक, कवी आले होते. “आयोवा प्रोग्राम”, “आयोवा मुक्काम” ह्यात प्रत्यक्ष तिथे काय पाहता-अनुभवता आलं त्याचा मागोवा आहे असं म्हणता येईल. पोलंड, युगोस्लाविया, सुदान, कोरिया, फिलिपीन्स, पाकिस्तान, थायलंड, इंडोनेशिया, इस्त्रायल, नायजेरिया अशा थोड्या हटके म्हणता येईल अशा देशांतून हे सगळे जमलेले होते. त्यामुळे बरचसं दुसऱ्या देशांबद्दलही आपल्याला वाचताना कळत जातं. प्रत्येकाच्या वागणूकीमधून तिथल्या संस्कॄतीचा आणि राहाणीमानाचा अंदाज येतो. काहींची वैशिष्टे पण त्यांनी सांगितलेत. सगळ्यात ठळक आणि आपलसं वाटलं ते पाकिस्तानच्या वाकसचं व्यक्तिमत्व. आपल्या सगळ्यांनाच नेहमी पाकिस्तान, तिथली माणसं ह्याची उत्सुकता असते. त्या निमित्ताने ह्यात अनेक गोष्टींचा उलगडा होतो. तिथे इतरवेळी ज्या अनौपचारिक गप्पा होत असत त्यातून अवचटांना, तिथल्या काही लेखकांवर त्यांच्या देशात कसे निर्बंध घातलेले होते ते कळलं. त्याउलट आपल्याकडे एखादा अपवाद सोडल्यास पूर्ण स्वातंत्र्य सगळ्याच बाबतीत असल्याचं दिसतं ज्याचा अभिमान वाटतो.
आयोवा मध्ये असताना दिवसाचे एकांतातले काही तास त्यांनी कसे घालवले ते “आयोवा मुक्काम” ह्यात लिहीलं आहे. आयोवा हे निसर्गरम्य छोट शांत शहर आहे. अतिशय संथ असलेल्या शहराची वैशिष्ट पण खासच आहेत. सगळा परिसर म्हणजे युनिव्हर्सिटीच्या कँपसचा एक भाग आहे. तिथल्या लायब्ररीतली भरपूर पुस्तक जी भारतात असताना वाचायची राहिली होती ती त्यांनी तिथे वाचली, व्हिडीओ सेक्शनमध्ये अनेक पिक्चर्स पाहिले. त्यांचा दिनक्रम नंतर नंतर इतका भरत गेला की सुरवातीला इथे नक्की काय करायचे कसं रहायचे इतके दिवस, असा विचार करणाऱ्या अवचटांना वेळ पुरेनासा झाला. अनेक ठिकाणी फिरले, जितकं पाहता येईल तितकं पाहिलं. अनेकांशी त्यांच्या ओळखी झाल्या, त्यांच्याशी झालेली जवळीक ह्यात त्यांचे दिवस भरगच्च होत गेले. आणि त्यांच्या स्वभावाप्रमाणे ते ज्या ज्या कुटुंबात गेले तिथे ते रमले त्यामुळे आयोवातला त्यांचा हा मुक्काम आपल्यालाही थक्क करुन टाकणारा आहे.

ह्या आयोवा प्रोग्राम व्यतिरिक्त ते अनेक शहरात गेले. अगदी “अमेरिकन” म्हणता येईल अशा ज्या विशिष्ठ गोष्टी त्यावेळी त्यांना आपल्यापेक्षा वेगळया जाणवल्या त्या “शॉपिंग”, “कचरा”, “टि.व्ही.” अशा लेखांमध्ये आहेत. शॉपिंग वाचताना वाटतं की ही सगळी संस्कृती तर अगदी जशीच्या तशी आपल्याकडे आली आहे. त्यात आलेला मॉलचा उल्लेख ज्यामुळे रिटेल दुकांनदारांवर झालेला परिणाम, मॉलमध्ये ग्राहकांना आकर्षित करण्याची रचना, पार्किंगची सोय, अगदी सगळं तसचं. पुढे अगदी तसचं टि.व्हीवरचा लेख वाचताना कळतं की प्रायव्हेट चॅनेल्सवर त्यांनी उल्लेख केल्याप्रमाणे तशाच प्रोग्राम्सचा भडिमार चालू असतो. न्यूज चॅनेल्सवरच्या तथाकथीत बातम्या, ब्रेकिंग न्यूज आणि सगळ्यात कहर म्हणजे प्रोग्राम्सच्यामध्ये चालू असणाऱ्या जाहिराती. ह्या सगळ्या गोष्टींचा तसाच अतिरेक आपल्याकडे चालू असतो. उलट आपल्याकडचं त्यांच्या प्रोग्राम्सच भ्रष्ट वर्जन, (अनरिऍलिस्टिक) रिऍलिटी शोज बघवत नाही. तसचं सगळ्यात जास्त कचरा निर्माण करणारा हा देश आहे आणि त्याची विल्हेवाट ते कशी लावतात त्याचं वर्णन “कचरा” ह्या लेखात आहे. प्रत्येक वस्तूला असलेलं पॅकिंग, सतत वापरले जाणारे टिश्यूज, पॅकिंगसाठी लागणाऱ्या ह्या वस्तू बनवण्यासाठी लागणारी केमिकल्स ह्याने होणारे प्रदूषण भयंकर आहे. त्याचाही प्रभाव आपल्या इथे दिसून येतो. ह्या लेखात शेवटी ग्रीन हाउस इफेक्ट, ओझोन होल ह्याचा उल्लेख आहे. तिथे राहून पी.एच.डी करणाऱ्या श्याम आसोलेकरांनी (ज्यांनी अलिकडे ठाण्यामध्ये गणपती विसर्जनासाठी कॄत्रिम तलावांची सुरवात केली) अवचटांना त्याची सविस्तर माहीती दिली होती. त्यात त्यांनी म्हंटलय की दक्षिण ध्रुवाजवळ जसे ओझोनला भोक पडले आहे तसेच उत्तर ध्रुवाजवळ पण पडलयं. ह्या संदर्भात अलीकडेच एक बातमी आली होती. ग्लोबल वॉर्मिंगमुळे “विल्किन्स” नावाचा एक हिमनग कोसळण्याच्या बेतात आहे. आणि गेल्या ५० वर्षात पृथ्वीवरच्या अन्य कोणत्याही ठिकाणापेक्षा उत्तर ध्रुवाकडील या परिसराला सगळ्यात जास्त मोठा फटका बसला आहे. शॉपिंग, टि.व्ही., कचरा ह्या तिन्ही लेखांत त्यांच्या अनुकरणाने आपल्या देशात निर्माण झालेलं आणि पुढे येणारं असं दोन्हीच चित्रण आहे.

“वकील” लेखामध्ये काही मजेदार प्रसंग सांगितले आहेत. तिकडे कोणीही कोणावर अगदी छोट्या गोष्टींसाठीही खटले भरत असतात (ज्याला तिकडे सू करणे म्हणतात.) अगदी एखाद्या मित्रावरसुध्दा! प्रत्येकाची इंश्युरन्स कंपनी हे खटले भरत असते किंवा चालवत असते. बऱ्याच प्रकारचे इंश्युरन्स तिकडे आहेत. पेशंट डॉक्टरवर अनेक प्रकारे खटले भरु शकतो. अलिकडे आपल्याकडेसुध्दा डॉक्टर स्वतःवर केस होऊ नये म्हणून अनेक प्रकारच्या टेस्ट्स करुन घ्यायला लावतात. ज्याचा पेशंटला त्रास होत असतो. आपल्याकडे अशी सोपी केस करण्याची पध्द्त आली तर अनेक डॉक्टरांचे हाल होतील ह्यात शंका नाही, अर्थात त्यात दोन्ही बाजूने धोका होऊ शकतो पण सामान्य माणसांचा त्यात झाला तर फायदाच होईल. ह्या लेखातले एक-एक किस्से वाचताना म्हणूनच आश्चर्य वाटतं.

अमेरिकेत शहरी भागात ज्या समस्या आहेत त्याची गंभीरता “व्यसनं”, “कौटुंबिक” ह्या लेखात मांडली आहे. व्यसनांमध्ये सिगारेटचे दुष्परिणाम तिथे लोकांना व्यवस्थित पटलेले असल्याने त्याबाबत ते जागृक आहेत. दारुच्या व्यसनावर आळा घालण्यासाठी पण प्रयत्न चालू असतात. दारु पिऊन अपघात होऊ नयेत म्हणून तिथे अनेक प्रकारे काळजी घेतली जाते. पण सगळ्यात गंभीर समस्या आहे ती ड्रग्जची. ड्रग्सचे आणि ते घेण्याचे वेगवेगळे प्रकार तिथे उपलब्ध आहेत. ड्रग्ज विक्रेत्यांना आळा घालण्यात सरकार कमी पडतं. त्यासाठी अनेक पळवाटा ह्या ड्रग लॉर्ड्सकडे आहेत. ड्रग्जचे मानसिक, शारिरिक दुष्परिणाम मग कुटुंबावर व्हायला लागतात. मुक्तांगणमध्ये व्यसनमुक्तीसाठी अजून काही करता येईल का? ह्या हेतूने तिथल्या एका सेंटरला अवचटांनी भेट दिली तेव्हा तिथल्या सायकियाट्रिस्टने सांगितलं की तिथे हे ऍडिक्टस मोठ्या प्रमाणावर ऍडमिट होतात पण ट्रिटमेंटच्यावेळी डॉक्टरची फसवणूक करतात ज्यामुळे ते रिलॅप्स होत रहातात. तिथल्या कौटुंबीक समस्या आपल्यापेक्षा वेगळ्या आहेत. लग्नाविषयी तिथे वेगळी मत आहेत. त्याला अनुसरुन मग सिंगल पॅरेंट, बॅटर्ड चिल्ड्रेन, चाईल्ड इन्सेंस्ट अशा समस्या तिथे आहेत. ह्या समस्यांचा परिणाम म्हणजे बरिचशी मुलं तिथे ह्या ना त्या कारणाने व्यसनाधिन होत असतात. तिथे एकमेकांबद्दल आपुलकी, स्नेह हा अभावानेच असावा. एकटेपणा हा तिथला स्थायीभाव आहे जो कोणत्याही वयात तिथे आढळतो विशेषतः वॄध्दापकाळात अनेकांना भेडसावणारी ही समस्या आहे. ह्या समस्या म्हणून तिथे अशा एकमेकांमध्ये गुंतलेल्या आहेत. अशा समस्यांवर चर्चा होतात, टि.व्हीव्दारे प्रचार केला जातो त्यामुळे बरीच जनजागृती होत असते.

“पोर्टलँड”, “रेडवूड-ग्रँड कॅनियन”, “लास व्हेगास” ह्या लेखांमध्ये त्यांच्या वैशिष्टपूर्ण शैलीत त्यांनी ह्या ठिकाणची वर्णनं केली आहेत. कलासक्त अशा मांडणीशी निगडीत असलेलं पोर्टलँड, रेडवूडच्या जंगलातल्या झाडांची माहिती आणि ग्रँड कॅनियनच वर्णन ह्याचा वाचूनच आनंद घ्यायला हवा इतकं ते वाचताना डोळ्यासमोर येत जात. लास व्हेगासमध्ये अगदी उलट म्हणजे सगळं मानवनिर्मित मनोरंजनच तिथे होतं त्यामुळे काही वेळानंतर त्या कृत्रिमतेचा त्यांना वीट आला ह्यात आपल्याला आश्चर्य वाटत नाही.

इथून जाताना ओळखीच्यांचे फोन नंबर, पत्ते अवचटांनी नेले होते. ज्यात त्यांचे स्नेही प्रा. वसंत देशपांडे उर्फ व्हि.डी ह्यांची एक मैत्रीण सँड्राचा पण होता. “सँड्रा” ह्या वेगळ्या लेखात तिच व्यक्तिमत्व आणि कौटुंबिक जीवनाचं चित्रण केलेलं आहे. तिच्या मदतीने त्यांना मेक्सिकोलाही जाता आलं होतं. मेक्सिकन मजुरांवरील वाचनामुळे त्यांना इथून जातानाच मेक्सिकोबद्दल आकर्षण होते. आपल्याकडच्या उसतोडणी कामगारांसाठी त्याचा काही फायदा होऊ शकेल म्हणूनही उत्सुकता होती. मेक्सिकोपर्यंत जातानाचा प्रवास, तिथली माणसं, त्यांच दारिद्रय, आतमधला परिसर, आजुबाजूचं वर्णन जे बरचस भारतातही अनेक ठिकाणांशी साम्य असलेलं आहे जे ह्या “मेक्सिको” लेखात आहे. आपल्या इथल्या उसतोडणी कामगारांच्या समस्येसारखी असलेली एक समस्या म्हणजे मेक्सिकन मजूरांचे अमेरिकेच्या पूर्वेला स्थलांतर होणं. शेतीची काम करणारे मजूर जे मुख्यतः मेक्सिकन आहेत अशांच्या समस्या “स्थलांतरीत” मध्ये आहेत. हे मजूर कमी पैशात, कमी सोयी असलेल्या ठिकाणी राहून आपली उपजिविका करत रहातात. स्थलांतरीतांना तिथे तुच्छ वागणूक मिळत असते. त्यांना सीझर शॅवेझ सारखा नेता लाभला ज्याने फक्त मेक्सिकनच नव्हे तर फिलोपिनो, चायनीज व अमेरिकन ब्लॅक्स अशा मजुरांना एकत्रित करून संघटना बांधली.
इथून तिकडे जाणारे भारतीय ज्यात गुजराथी लोकांचा भरणा आहे. तिथे त्यांनी अमेरिकन व्हिसा, ग्रीन कार्ड मिळवण्यासाठी केलेल्या करामती “भारतीय” लेखात सुरुवातीला सांगितल्या आहेत. शिवाय भारतीयांच तिथे असलेलं स्थान, त्यांचे काम-धंदे, त्यांच्या मुलांची असलेली द्विधा मनस्थिती ह्याबद्दलचे विचार मांडले आहेत. एकूणच भारतीयांची तिथली जीवनपद्घती आहे. तिथे जन्माला आलेल्या पिढीचे विचार, त्यांना पडलेले प्रश्न आपल्याला निरुत्तर करतात. अमेरिकेला मेल्टिंग पॉट म्हंटल जातं. अमेरिकेमध्ये राहून कष्ट, कर्तबगारिने माणूस श्रीमंत होऊ शकतो. पण असं असलं तरी तिथे माणसामाणसात अनेक प्रकारे भेदभाव केले जातात. त्याची अनेक उदाहरण “मेल्टिंग पॉटमध्ये” त्यांनी सांगितली आहेत. अमेरिकेचा इतिहास आणि तिथे गेले असतानाचा वर्तमान ह्याची माहिती आपल्याला कळते. अमेरिकन माणसांची मानसिकता कशी आहे हेही प्रकर्षाने कळतं. “रेड इंडियन्स” वरच्या लेखात तिथली परंपरा, संस्कॄती सांगितली आहे. टूरिस्ट लोकांना आकर्षित करण्यासाठी त्यात कसा कृत्रिमपणा आणला होता हे त्यात सांगितलं आहे.

सगळ्यात शेवटी त्यांना अमेरिका कशी वाटली हे “चार शब्द” मध्ये सांगितल आहे. हे पुस्तक आल्यानंतर जवळजवळ दीड वर्षांनंतर लिहिलेलं असून प्रत्येक गोष्ट त्यांनी त्यावेळी नुकतीच घडल्यासारखी लिहिली आहे. तिकडे गेल्यानंतर जे काही पाहिलं त्याचा दोन्ही बाजूने त्यांनी विचार केलेला आहे. त्यांच अनुकरण आपण करतच असतो. ह्या लेखात त्यांनी जे म्हंटल आहे की आपल्याकडे पुढे ज्या समस्या निर्माण होतील त्या त्यांना अमेरिका पाहताना दिसल्या ज्या आता प्रत्यक्षात आपण अनुभवतो पण आहोत. तिथला कॄत्रिमपणा बराचशा ठिकाणी आता इथेही दिसतो.

अमेरिकेत जरी समस्या असल्या तरी सामाजिक संस्थांच्या मदतीने त्यावर उपाय पण केले जातात. लोकांचा प्रतिसाद त्यांना मिळतो त्यामुळे लोकांमध्ये जागरुकता आहे. हे पुस्तक बरचं आधी लिहिलेलं आहे त्यामुळे अनेक बदल सगळीकडे झाले आहेत. अमेरिकेमध्ये इतर अनेक देशांतले लोक रहिवासी म्हणून आहेत. वर्ल्ड ट्रेड सेंटरवरच्या हल्ल्यानंतर तिथे अनेक बदल झाल्याचे आपण वाचतो. तिथल्या नागरिकांचा जगाकडे विशेषतः तिथे रहाणाऱ्या एशियन्सकडे बघण्याच्या दॄष्टिकोनात फरक पडला आहे. अमेरिकेचा इतर देशांबद्दल असलेला आकस, दुस्वास नेहमीच आपल्याला दिसून येतो. पण लोकांना सार्वजनिक भान, शिस्तदेखील आहे. ह्या पुस्तकातून मला जशी अमेरिका दिसली तशीच सगळ्यांना दिसली असेल असे नाही जे तिथे रहात आहेत किंवा जाऊन आले आहेत त्यांना काही वेगळही ह्या पुस्तकातून सापडेल. भरपूर किस्से, प्रसंग, अनुभव ह्यांनी हे पुस्तक मनोरंजक झाले आहे. प्रत्येकाने विशेषतः तिथे रहाणाऱ्या भारतीयांनी नक्की वाचावे असे हे पुस्तक आहे.


अमेरिका : रुपाली महाजन

February 17, 2008

पुस्तक रसग्रहण : छंदाविषयी (रामेश्वर महाले)

Filed under: Books — Manish Hatwalne @ 4:09 pm

chhandavishayi1.jpgआपल्या मुलाकडे बोट दाखऊन एक शिक्षक असलेला माणूस म्हणाला ,”हा चित्र चांगलं काढतो म्हणून चित्रकलेच्या क्लासला घालावं म्हणतो;पण पुढे त्याचा काय फायदा ?”
शिक्षक असलेल्या माणसाने असं विचारावर काय उत्तर देणार ?

एखादा छंद माणसाला नक्की काय देतो ? हा खरंच अंतर्मुख करणारा प्रश्न आहे.

या प्रश्नाचं नेमकं उत्तर नाही देता येणार;पण एका माणसाला दहा-बारा वेगवेगळ्या प्रकारचे छंद असतील तर………

तर माझ्या शिक्षक मित्राला मी अनिल अवचट यांचं ‘छंदाविषयी’ हे पुस्तक वाचायला देईल.

चित्रकला,स्वयंपाक,ओरिगामी,फोटोग्राफी,लाकडतील शिल्पं,बासरी,वाचन आणि अजुन कितीतरी छंदांविषयी माहिती देणारे हे पुस्तक वाचनीय आणि छन्दिष्टानसठी अनुकरणीय आहे. “एखाद्या नव्या गोष्टीकडे लक्ष वेधले जाते आणि आपण त्याच्या मागे लागतो,तो शिकण्याचा काळ मला फार रम्य वाटतो.आपली बोटे हळूहळू वळू लागतात,डोकं त्या दिशेने चालून पकड घेऊ लागते आणि आपल्याही हातातून किंवा गळ्यातून ती नवी गोष्ट उमटू लागते.मग त्याचे वेड लागते. तीच गोष्ट अनेकदा करू लागतो.नंतर ती दुसर्‍याला देऊ लागतो.प्रत्येक पायरीचा आनंद वेगवेगळा असतो.” अशा शब्दांत प्रस्तावनेतच आपली भूमिका लेखक स्पष्ट करतात.

चित्रकलेचं वेड अवचटना लहानपणापासूनच असल्याचं स्पष्ट होतं. त्यांचा चित्रकलेवरचा लेख म्हणजे मनोहर नावाच्या चित्रकार मित्राची गोष्ट आहे. आपल्या ओघवत्या शैलीत लेखक चित्रकलेचा विकास कसा कसा होत गेला, मनोहारकडून चित्र ‘बघायला’ कसं शिकले हे सांगतात. लहानपणी पाटीवर काढत असलेल्या शिवाजी पासून ओइल पेनटिंग्ज आणि हल्ली छोट्या कार्डावर काळ्या पेनने काढलेली चित्र हा प्रवास मुळातूनच वाचण्यासारखा आहे.

या लेखात त्यांनी कॉलेजात असताना पुतळा बनवल्याची गोष्ट सांगतात आणि लाकडातून शिल्प बनवण्याची प्रेरणा कशी मिळाली हे कळते. स्वयंपाक करायला लेखक गारजेपुरता शिकले तरी नंतर त्या प्रांतात ते कसे शिरत गेले;कोणा कोणा कडून काय काय शिकत गेले हे इतक्या सुरेखपणे सांगतात की असं वाटावं -अवचट भाजी चिरता चिरता काही टिप्स देताहेत आणि आपण समोर बसून ऐकतोय. स्वयंपाक ही सुद्धा एक कला आहे आणि पुरूष मंडळीही त्यात कसे पारंगत होत जातात हे जरूर वाचायला हवं.
एका मित्राच्या जपानी पेनफ्रेंड्ने कागदाचा पक्षी पाठवला आणि एका नव्या कागदी जगाची ओळख झालीं हे अजबच वाटतं. अतिशय चिकटीने पाठपुरावा करत त्यांनी ही कला आत्मसात केली आहे.प्रवासात,एखाद्या कार्यक्रमात,अगदी सिनेमा बघतांनाही ते ओरिगामी करतात-अशी ही चौकोनी कागद घेऊन करता येण्यासारखी कला. याचप्रमाणे लेखक आपल्या फोलोग्राफी,बासरी,वाचन या छांदांची गोष्ट सांगतात. लेखक असूनही आपलं वाचन कसं मर्यादित होतं हेही ते सहजपणे सांगून टाकतात.

‘इतर छंद’ या शेवटच्या लेखात दोरिचे खेळ,जादू,बाजा असे एक एक छंद सांगत जातात आणि हा म्हणजे एकदम खल्लास माणूस आहे याची खात्रीच पटते. आपल्या छांदांविषयी सांगत असतांना लेखक आजूबाजूच्या लोकांच्या कॉमेन्टसचा उल्लेख करत जातात आणि ते वाचतांना मजा येते-विशेषता: मुक्ता आणि यशोदा लक्षात राहतात त्या यामुळेच.या आपल्या मुलींनाच त्यांनी पुस्तक अर्पण केलंय;तसेच पुस्तकाचा चौकोनी आकार आणि मुखप्रुष्ठ्ही लक्षात राहतं.आतील काही पानांवर छापलेली चित्र ,ओरिगमीचे फोटो,लाकडतील शिल्पांचे फोटो अशांमुळे पुस्तक आपोआपच संग्रही (आणि थोडे महागही!) झाले आहे.

अतिशय साध्या-सोप्या भाषेत लिहिलेले हे लेख वाचणार्‍या प्रत्येकाला नक्कीच काहीतरी छंद जोपासायला लावतील यात शंका नाही.


छंदाविषयी : रामेश्वर महाले

January 5, 2008

पुस्तक रसग्रहण : वेध (यशोदा वाकणकर)

Filed under: Books — Manish Hatwalne @ 4:50 pm

Vedhवेध: बाबाचं मला सगळ्यात आवडणारं पुस्तक म्हणजे वेध! हे त्याचं पहिलं वहिलं आणि आतून आलेलं लिखाण. त्याच्या गद्धेपंचविशीत पोटतिडकीनं लिहिलेले लेख. आपल्या लिहिण्यानी कुणाला काय वाटेल याचं अजिबात ओझं न घेता बेधडकपणे लिहिलेलं. आणि त्यामुळेच मनाला भिडणारं.

लोकमान्य नगर मधे शेजारी रहाणारे ‘सकाळ’चे जेष्ठ पत्रकार मो. स. साठे ह्यांनी बाबाला लिहायला प्रोत्साहन दिलं. ‘जसं सांगतोस तसं लिहायचं’ असं सांगितलं. सुरवातीला काहींनी बाबाच्या लिखाणावर ‘शैली नसलेली शैली’ अशी टिपण्णी केली; पण हळूहळू ती ‘अनिल अवचट’ शैली बनून गेली. आणि त्या ‘जणू-वाटे-गमे-भासे’च्या काळात ती शैली जास्तच उठून दिसली. तेव्हाचे बोली भाषेतले काही इंग्रजी शब्द वेधमधे सरळ देवनागरीत लिहिले आहेत. आता ती पद्धत रुळून गेली आहे, पण तेव्हा ते नवे होते.

१९६७-६८ च्या सुमारास पु.लंच्या पुढाकारानी पुण्यात बालगंधर्व रंगमंदीर बांधलं गेलं. तेव्हा तिथली उठवलेली मांगांची वस्ती, त्यांना न दिलेली पर्यायी जागा, बांधकामासाठी केलेला खर्च, ह्या सगळ्याच्या विरोधात बाबानी साधना साप्ताहिकात छापण्यासाठी संपादक यदुनाथ थत्ते यांना एक पत्र नेऊन दिलं. ते छापून आलं.

त्याच विषयावर अजून लिहावसं वाटलं म्हणून बाबानी अजून एक पत्र लिहिलं. ते तर छापून आलच; शिवाय यदुनाथ थत्ते यांनी बाबाला दर आठवड्यात लिहायला सांगितलं, आणि वेध ची मालिका तयार झाली. ह्या मालिकेत अनेक मान्यवर व्यक्तींवर किंवा स्वत:ला उच्चभ्रू समजणा-या व्यक्तींवर प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष तिरकसपणे लिहिलेलं दिसतं. पण ते जसं दिसलं तसं लिहिलेलं असल्यामुळे त्यावर कुणी टिकाही करू शकलं नाही. उलट आज ते वाचताना हसूच येतं. असं वटतं की हे विचार अनेकांच्या मनात येत असतील, पण ते इतके बेधडकपणे कागदावर उतरत नसतील. त्यामुळे अनेकांना ते आपलेसे वटतात. शिवाय बाबाच्या भाषेतल्या तिरकसतेबरोबर त्याच्या मनातली अस्वस्थता, एक तरुणाई, शोधक व्रुत्ती, कुतुहल, सरळ स्वभाव अशा अनेक गोष्टी दिसून येतात. आणि इतक्या छोट्या छोट्या लेखांमधूनही त्यातल्या मर्मीक भाषेमुळे आपल्याला खूपसा तपशील कळतो.

वेध मधला एक लेख क्रिकेट विषयी आहे. क्रिकेटचं सर्व वयोगटातल्या माणसांना असलेलं वेड, मॅच असल्यावर कामधाम सोडून ऐकलेली कॉमेंट्री, अशावेळी इतर बातम्यांकडे झालेलं दुर्लक्ष इत्यादी. तसच भारतीय खेळ कसे मागे पडत आहेत हे ही त्यात लिहिलं आहे. हा लेख अकरावीच्या मराठीच्या पुस्तकात एक धडा म्हणून निवडला होता, तेव्हा सगळे विध्यार्थी ह्या धड्यावर खूपच खार खाऊन असायचे! फ़क्त विध्यार्थीच नाही, तर शिक्षकही! क्रिकेट बद्दलचा विरोध त्यांना पचायचा नाही. बाबाला जेव्हा जेव्हा कुठल्याही कॉलेज मधे भाषणासाठी बोलवायचे, तेव्हा मुलं ह्याच विषयी त्याला प्रश्न विचारायचे. आज हा विचार करताना हसू येतं. आता तर टेस्ट मॅच वरून वन-डे, वन-डे नंतर २०-२०, त्यातही राजकारणी मणसे, सामील असलेले नेते, मॅच फ़िक्सींग अशी क्रिकेटची उत्क्रांती झालेली आहे!

वेध पुस्तक लिहून आता ३८ वर्ष झाली, तरी काही गोष्टी अजून तशाच दिसतात. आपल्याला वाटतं की भारतातलं कॉम्प्युटरचं आगमन, आय.टी. ची सुरवात आणि त्यातली प्रगती, इतर यशस्वी उद्योग, सहज परदेशी शिक्षण आणि लोकांचे भरपूर पैसे कमावणे ह्यामुळे आपल्या देशाची केवढी भरभराट झाली आहे! मान्य आहे, भरभराट आहे, पण पूर्वीचेच प्रॉब्लेम्स, पूर्वीच्याच मनोव्रुत्ती आता वेगळ्या तर्‍हेने पुढे येत आहेत.

त्यावेळी भरलेल्या देशस्थ ब्राम्हणांच्या सम्मेलनाविषयी, सी.के.पीं च्या सम्मेलनाविषयी सडकून टिका करणारे लेख ह्या पुस्तकात आहेत. त्यावर बाबानी झकास विनोदी अंगाने सुद्धा लिहिले आहे. पण आता तर सगळ्या पोटजातींचीही सम्मेलने भरतात. नुकतच पुण्यात झालेलं चित्पावन महासम्मेलन हे त्याचं ठळक उदाहरण. ‘आले रे आले, कोब्रा आले’ अशा घोषणा देत जाणारे कोकणस्थ, आणि ‘जगात फ़क्त दोन जाती आहेत; एक कोकणस्थ आणि उरलेले बाकी सगळे’ हे चर्चा करतानाचं ब्रीदवाक्य, आणि सम्मेलनात एक लाख कोकणस्थांची उपस्थिती ही प्रगती म्हणायची की अधोगती?

गणेशोत्सवात आणि साहित्य सम्मेलनात शिरू पहाणारे राजकारण या विषयी वेध मधे लेख आहेत. आजच्या युगात तर राजकारणाशिवाय ह्या उत्सव-सम्मेलनांची पाने हलत नाहीत! शिवाय त्यांच्या अध्यक्षपदाच्या निवद्णुका झाल्या, की ‘नेमेची येतो पावसाळा’ प्रमाणे येणारे टिकात्मक लेख!

वेध मधे काही लेखांमधे विनोदाची झालरही दिसते. एक सत्याग्रहाविषयीचा लेख आहे. त्यात तेव्हा घडणारे अनेक विनोदी – जे एरवी गंभीर असायला पाहिजेत, असे प्रसंग आहेत. आणि ते लिहायला सुचणं हे मुख्य.जसे की – “सत्याग्रहाच्या वेळी बाजूने एक एल. आय.बी. चा सध्या वेषातला शिपाई चालला होता. त्याने थांबवले. ‘का हो डॉक्टरसाहेब, ह्या सगळ्या गडीमाणसांसाठी हे पोलीस आणले, बायकांसाठी खास स्त्री-पोलीस आणले’ -आणि मग थांबून काही स्त्री-वेषातल्या हिजड्यांकडे बोट दाखवून व गालातल्या गालात हसून म्हणाला, ‘पण यांची व्यवस्था काय?’ आम्हीही हसलो. कोणाचे काय अन कोणाचे काय. लोकांच्यापुढे राहायच्या झोपड्यांचा प्रश्न,पुढार्‍यांपुढे त्यांचे किंवा त्यांच्या पुढारीपणाचे प्रश्न, कमिशनरांच्या पुढे या सगळ्या झोपड्यांची कटकट कशी घालवावी हा प्रश्न. तर एल. आय.बी वाल्यांपुढे या हिजड्यांचे काय करायचे हा प्रश्न!
आमच्यापुढे, आपण दुपारपासून इकडेच असल्याने आपण चहाच घेतला नाही हा प्रश्न उभा राहिला, आणि त्या दिशेने वळलो.”

वेध मधले काही लेख वाचताना, ‘तो काळ आता गेला’ असही मनात येतं. भारतात अजूनही गरीबी असली, दारिद्र्यरेषेखालचा समाज असला तरी मध्यमवर्गीयांची परिस्थिती सुधारलेली दिसते. मध्यमवर्गीयांचे आता उच्च्य-मध्यमवर्गीय झाले आहेत. ड्रायव्हर, कामवाल्या बायका, रंगारी, भाजीवाले यांच्याकडेही आता मोबाईल, टी व्ही, फ़्रीज, ह्या गोष्टी असतात. त्याच प्रमाणे शिक्षणातली सजगता दिसते. इंटरनेटमुळे तर्‍हतर्‍हेची माहिती आपल्या पर्यन्त पोचते.

तेव्हा लिहिलेल्या ‘सवाई गंधर्व संगीत महोत्सवाचे’ स्वरूप आता बदलले आहे. पूर्वीपेक्षा सुधारणा आहे, पण आता झालेल्या त्यच्या ‘अति व्यावसायीक’ आणि पुणेरी स्वरूपावर एक वेगळा लेखच होईल!!

हे सगळं असलं तरी वेध मनाला भिडतं ते भिडतच!! आता फ़क्त बाबाला एवढच सांगावसं वाटतं, की ‘वेध भाग-२’ लिहायची वेळ आली आहे!!!


वेध : यशोदा वाकणकर

October 9, 2007

पुस्तक रसग्रहण : मोर (रुपाली महाजन)

Filed under: Books — Manish Hatwalne @ 8:25 pm

Mor - by Anil Awachat‘मोर’ हा ८० च्या दशकात जास्त करुन दिवाळी अंकात आलेल्या लेखांचा संग्रह आहे. पुस्तकाच्यामागे लिहिल्याप्रमाणॆ हे सामाजिक प्रश्नांवर आधारीत नसलं तरी लेखांमध्ये आलेले संदर्भ, घटना आपल्याला विचार करायला भाग पाडतात. फ़िरत असताना आलेले अनुभव, काही लहानपणच्या आठवणी आणि घडलेल्या काही घटनांवर लेखक अनिल अवचट यांची त्या त्या वेळची प्रतिक्रिया ह्यात आहे.

पुस्तकाचं नाव वाचल्यावर मोराबद्दल त्यांनी काय लिहिलं असेल ह्याची उत्सुकता होती. मुर्तिजापूर येथे गेले असताना एका बागायतदाराच्या घरी मोर होता. मोर दिसल्यावर साहजिकच त्यांना आनंद झाला. मोरमध्ये त्यांनी केलेले मोराचं वर्णन वाचून आपल्याला तो डोळ्यासमोर दिसू लागतो. नंतर त्याचं निरीक्षण करताना मात्र त्यांना मोराचा उथळपणा जाणवू लागला. त्याच्या लाडीक सांभाळाने त्याला आक्रमक केले होते ज्यामुळे त्याच्याबद्दलचं त्यांच कौतुक कमी झालं होतं. कुठचाही प्राणी/पक्षी अगदी मनुष्य प्राणीदेखील अति लाडाने कसा बिघडतो किंवा त्याची स्वतःची ओळख कसा गमावतो, हे त्याचं उत्तम उदाहरण म्हणता येईल. पुस्तकाच्या मुखपॄष्ठावर सुभाष अवचटांनी काढलेला चौकटीतला (बंदिस्त) मोर, लेख वाचून झाल्यावर खूप काही सांगून जातो.

‘वंशाचा दिवा’ या लेखातून त्यांनी नाना पेठेतल्या त्यांच्या दवाखान्यात येणाऱ्या पेशंट्सची मनस्थिती, आजुबाजूच्या परिस्थितीवर अवलंबून असणारी विचारसरणी यांबद्दलचे अनुभव लिहीलेत. तर ‘कमिशन’ ह्या लेखात त्या दवाखान्यासाठी लागणारी सामग्री घेण्यासाठी गेलेले असताना त्यांनी कमिशनचे पैसे कसे नाकारले आणि त्यावेळी क्षणभरासाठी का होईना झालेली विचारांची घालमेल अगदी प्रामाणिकपणे लिहिलेय. नंतर त्या गोष्टीची आठवण ठेवून जाणिवपूर्वक मित्राची परत केलेली टेप ही त्यांची कॄती आपल्याला विचार करायला लावते.

‘निष्ठा’ आणि ‘नवरा’ मध्ये आलेल्या दोन्ही व्यक्तिंच आपल्या संसार आणि कुटुंबावर प्रेम आहे. अवचटांनी आणि त्यांच्या पत्नी सुनंदा ह्यांनी सीमाला शक्य ती सगळी मदत केली. तिच्यावर आलेल्या प्रसंगातही तिची नवऱ्याप्रित्यर्थ असलेली निष्ठा आपल्या मनाला हुरहूर लावून जाते. किंवा ‘नवरा’ ह्या लेखात एका केळेवाल्याची आपल्या कुटुंबाबद्दल असलेली ओढ व्यक्त केलेय ज्यावरुन त्यांनी आपणही इतके समजूतदार नसल्याची गोड कबूली दिलेय.

‘खेळ’, ‘कोंबडी’, ‘मूल’, ‘कुत्र्याचं पिल्लू’, ‘ग्रहण’ ह्या लेखांमधून त्यांच्या लहान मुलांबरोबर झालेल्या भेटी आणि त्यांच्या मुलींच्या मुक्ता-यशोदाबरोबरच्या लहानपणच्या आठवणी आहेत. ग्रहणमध्ये स्टँड्वर भेटलेल्या निरागस मुलीच्या मनात असलेले सामाजिक जातीभेदाविषयीचे विचार ऐकून प्रथम त्यांना धक्का बसला. पण नंतर त्यांनी तिच्याच भाषेत तिचे गैरसमज दूर करण्याचाही प्रयत्न केलाय. कित्येकदा आपण लहान मूलांसमोर अशा गोष्टी बोलून जातो ज्याचा प्रभाव इतका असतो कि त्यांना त्याच गोष्टी खऱ्या वाटून ते त्यानुसार वागू लागतात. म्हणूनच सरतेशेवटी त्यांनी त्यांच्या ह्या कृतीतूनही आपल्याला ह्या सगळ्याचा विचार करायला भाग पाडलयं. तसच ‘कोंबडी’ आणि ‘कुत्र्याचं पिल्लू’ यांमध्ये मुक्ता-यशोदा यांच प्राण्यांवरच प्रेम दिसून येतं. लेखात आलेल्या दोन्ही प्रसंगाच्यावेळी त्या दोघींची प्राण्यांबद्दलची दिसून आलेली निरागसता ठरवून जपण्याचा प्रयत्न अवचटांनी केलाय, हे आपल्याला कोंबडीच्या प्रसंगावरुन त्यांनी मांसाहार सोडला ह्यावरुन पण दिसून येतचं. हे सगळे लेख वाचताना एक गोष्ट जाणवते की त्यांनी प्रत्येकवेळी लहान मुलांच्या दॄष्टिकोनातून विचार केलाय ज्याचा हल्ली लोकांना फ़ार विसर पडत चालल्याचं आपल्याला दिसतं.

‘पाऊस’ ह्या लेखाचे मात्र तीन वेगळे भाग आहेत. त्यातल्या दोन भागात मुंबईच्या तर एकात कोल्हापूरच्या पावसात आलेले बरे वाईट अनुभव मांडले आहेत. मुंबईत कामानिमित्त आलेले असताना अवचटांना मुंबईच्या तुफ़ानी पावसाचा सामना करावा लागला. त्या पावसात फ़िरुन त्यांनी त्याचा आनंद घेतला खरा पण ह्या पावसात मॄत्यूमुखी पडलेल्या माणसांच्या बातमीने त्यांनी पावसात फ़िरुन घेतलेल्या आनंदावर पाणी फ़िरले आणि ते स्वतः त्यावेळी तेथे नव्हते ह्याच शल्य त्यांना वाटत राहिलं. त्यांची नेहमी दिसून येणारी सामाजिक बांधिलकी आपल्याला इथे दिसून येते. मुंबईतलाच दुसरा पाऊस त्यांनी लोकल प्रवासात अनुभवलाय. लोकल ट्रेनमधील गर्दी, बाहेर कोसळणारा पाऊस ह्या सगळ्याचं वास्तव वर्णन शहारा आणणारं आहे. मुंबईच्या पावसात घेतलेले हे दोन्ही अनुभव फ़ार आधीच्या काळातले आहेत पण आजही त्यात फ़ारसा बदल झालेला आपल्याला दिसत नाही. दोन वर्षांपूर्वीच्या २६ जुलैच्या आठवणी अजूनही पुसल्या गेलेल्या नाहीत त्या संदर्भाने पाहता पावसातल्या ह्या दोन अनुभवांमुळे सरकारी कामकाजातल्या त्रुटी आणखीच दिसून येतात. पण तोच कोल्हापूरचा पाऊस ह्याच्यापेक्षा खास वेगळा असल्याचा जाणवतो. तिथल्या अजब पुस्तकालयात पाणी शिरल्यावर सगळ्यांची एकच धावपळ झाली. पुस्तकं उचलून ठेवत असताना त्यांना त्यात त्यांचच एक पुस्तक दिसल्यावर थोडा धक्काच बसला. पुस्तकांची झालेली केविलवाणी अवस्था त्यांना पाहवली नाही. त्याचबरोबर तिथे काम करणा-यांची पुस्तकांबद्दलची मानसिकताही त्यांनी अगदी अचूक टिपलेय.

हे लेख त्यांचे अनुभव आणि आठवणी असल्यामुळे त्यातल्या ‘पोस्ट’, ‘प्रवास’, ‘नदी’, ‘बत्ती’ अशा लेखांमधून ओतूरचे वर्णन फ़ार ओघाने आलयं. त्यात कधी त्यावेळचा प्रवास कसा होता ह्याचे वर्णन आहे तर कधी पोष्टाबद्दल त्यांना लहानपणी वाटलेलं आकर्षण आहे. नदीचं त्यावेळचं रुप आणि त्यानंतर अत्ताचं तिचं बदललेलं स्वरुप आहे. त्यांच ओतूरवर असलेलं प्रेम आपल्याला नेहमीच त्यांच्या लेखनातून दिसून येतं. म्हणून अनेकदा त्यांच्या ह्या आठवणी सहज त्यांच्या रोजच्या जीवनाशी निगडीत असतात जसं एकदा फ़िरत असताना दिसलेल्या बत्तीमुळे, ओतूरच्या काळोखातल्या त्यांच्या आठवणीही उजळून निघालेल्या आहेत ज्याचं वर्णन त्यांनी बत्ती ह्या लेखात केलयं. ह्या लेखांमध्ये जसं ओतूरचे वर्णन आहे तसं ‘किल्ला’, ‘वेताळ-टेकडी’, ‘संध्याकाळ’, ‘अंधार’ ह्या लेखांमध्ये वेगवेगळ्या ठिकाणची वर्णन आहेत आणि ती थोडी वेगळ्या प्रकारची पण आहेत. रंडका किल्ल्याच वर्णन किल्ला ह्या लेखात आहे. वेगळी बांधणी असलेला ह्या किल्ल्याच वैशिष्टय म्हणजे इथे एकही लढाई लढली गेलेली नाही ज्याच्यावरुन त्याच नाव पडलय. तसच वेताळ-टेकडीवर गेलेले असताना त्यांना सापडलेल्या वेगळ्या आकारांच्या आणि छटांच्या दगडांचे वर्णन वेताळ-टेकडीत केलयं. संध्याकाळ मध्ये नदीत सोडलेल्या दिव्याच छान वर्णन आहे. तर दिव्यामुळे अंधाराला जास्तच आलेली गुढता अंधारमध्ये विरोधाभासाने आलेय. एकप्रकारे वर्णन हा ह्या लेखांचा गाभा आहे असं आपल्याला म्हणता येईल.

वरचे लेख एकूणच एकमेकांशी संबंधित असल्याच आपल्याला दिसत. पण ह्या व्यतिरिक्त ‘वाडा’, ‘झाड’, ‘नशा’, ‘भिकारी’, ‘चाहता’, ‘कॅबरे’ असेही लेख आहेत जे थोडेसे वेगळे असल्याचे जाणवते. वाडामध्ये संस्थान खालसा होऊनही तिथल्या महाराजांना असलेला पोकळ अभिमान आणि जोगतिणींच्या प्रश्नावर लिहीलयं. नंतर एका झाडात त्यांनी प्राण्यांच्या चेहऱ्यांची कल्पना केलेय. नशामध्ये दारुच्या अतिसेवनामुळे मिळालेला धडा आहे तर कुतूहल म्हणून कॅबरे पहायला गेले असताना तिकडे मिळालेला अनुभव निव्वळ शहारा आणणाराच आहे. असे ह्या लेखांमधले संदर्भ निराळे आहेत.

‘दुपार’ आणि ‘मारवा’ ह्या दोन्ही लेखात संगीताबद्दलची त्यांची जाण आणि आवड आपल्याला दिसून येते. मेडिकल इंटर्नशिपच्या वर्षात असताना त्यांना एकदा काही कारणामुळे मित्राबरोबर टळटळीत दुपारी उन्हात वेळ काढावा लागला होता. दुपार, त्यातही दुपारचं उन हे नुसते शब्द जरी उच्चारले तरी आपल्या कपाळावर सुक्ष्मशी का होईना आठी येतेच तिथे आजुबाजूचा निसर्ग आणि ऎकू येत असलेला राग सारंग ह्यांची सांगड घालून त्यांनी ती दुपारही रंगतदार केली आहे. छोट्या छोट्या लेखांच्या ह्या संग्रहाचा शेवट एखाद्या मैफ़िलीप्रमाणे मारवा रागाने केला आहे. प्रवासात एकदा त्यांची राव ह्या सतार वादकाबरोबर ओळख झाली. थोडावेळाने त्यांनी संध्याकाळी वाजवला जाणारा मारवा सतारीवर वाजवायला सुरवात केली. तो प्रवास मग अवचटांनी मारवा आणि बाहेरच्या सुंदर आणि थोडया वेगळ्या दिसणाऱ्या निसर्गाबरोबर केला. हा लेख वाचताना आपण पण सहसा न पाहिलेल्या अशा निसर्ग वर्णनामुळे त्यात अगदी गढून जातो.

अतिशय सहज आणि स्वाभाविक अशी शैली आपल्याला त्यांच्या लिखाणातून नेहमीच दिसून येते. जे जे वाटलं ते ते लिहीलं अशी त्यांना सहजगत्या अवगत असलेली त्यांची प्रामणिक पद्धत आहे. शिवाय डोळ्यासमोर एखादी गोष्ट उलगडवून दाखवणारी त्यांची वर्णन पद्धत कधी कधी एखाद्या कथेप्रमाणे उत्कंठा वाढवते. ह्याइथे लेखांमध्ये आलेले छोटे-मोठे तपशील आपल्याला आश्चर्यचकित करुन टाकतात तसचं काही ठिकाणी उदाहरणार्थ कॅबरेमध्ये दिलेले तपशील जरा अनावश्यकदेखील वाटले. पण जस ते एखाद्याठिकाणी प्रांजळ कबुली सहज देउन जातात तसच हे असावं. त्यांच्या छोट्या कृतींमधूनही आपल्याला ते बरच काही सांगून जातात परत कुठेही मुद्दाम काही शिकवण्यासाठी असा आव त्यांच्या लिखाणात नसतो म्हणून वाचायला आणखीनच छान वाटतं. जस हे मोर आहे…!!


मोर : रुपाली महाजन

September 25, 2007

पुस्तक रसग्रहण : आप्त (तेजश्री वाळके)

Filed under: Books — walktejas @ 1:21 pm

Aapta - by Anil Awachatआप्त पुस्तकात अनिल अवचट यांनी त्यांना भेटलेल्या, त्यांना आवडलेल्या विविध व्यक्तींचे चित्रण केले आहे.

जसे बोलतो तसे लिहायचे’ हे अवचटांच्या लिखाणाचे नेहमीचे सूत्र आहे. त्याचबरोबर जो विषय आवडेल, रुचेल त्यावरच लिहायचे हेही त्यांच्या लिखाणाचे दुसरे सूत्र आहे. त्यामुळे ह्या पुस्तकामधे रस्त्यावर चिवडा विकणाऱ्या चिवडेवाल्यापासून ते अमेरिकेमध्ये ’इंटरनॅशनल रायटर प्रोग्रॅम’ मधे प्रोग्रॅम ऑफिसरचे काम करणाऱ्या मिनिता ह्या मेक्सिकन स्त्रीपर्यंत वेगवेगळ्या व्यक्तीविषेशांचे चित्रण लेखकाने केले आहे. अवचटांच्या लिखाणात जाणवणारा सामाजिक दृष्टीकोन ह्या सर्व व्यक्तीचित्रांतूनही जाणवतो.

तीन व्यावसायिक’ मधे त्यांनी चिवडेवाला, इस्लामपूरचे एक वृद्ध शिंपी आणि त्यांचा बॅंड पथक चालवणारा मुलगा ह्या तीन वेगळ्याच व्यवसायात असलेल्यांचे चित्रण केले आहे. ’चिवडेवाला’ त्याच्या स्वत:च्या धंद्यावरील निष्ठा, तसेच चवीत सातत्य राखण्यासाठी घेत असलेली मेहेनत ह्या गुणांनी चकित करुन सोडतो. लहान प्रमाणात व्यवसाय करीत असतानाही तो करीत असलेला ग्राहकाच्या तब्येतीचा विचार आणि माणसे जोडण्याची त्याची हातोटी ह्याचे खूप छान वर्णन ह्यात आहे.

इस्लामपूरचे ’काका वर्णे’ म्हणजे एक वयस्कर शिंपी, लहान गावात राहून बटवे, चंच्या, पिशव्या इ. शिवणारे आणि फाटलेल्या कपड्यांना शिलाई मारुन देणारे. पण आपल्या कामात रंगून गेलेले. पण ह्यातसुध्दा त्यांची सौंदर्यदृष्टी आणि कामातील परफेक्शन दिसून येते.
त्यांचा मुलगा कुमार ह्याचा तर एक वेगळाच व्यवसाय. वरातीपुढे बॅंड वाजवण्याचा व्यवसाय हा पदवीधर मुलगा करतो. त्या व्यवसायातील कथा आणि व्यथा त्याच्याकडून कळतात.

’मिनिता सांतिझो’ हे एक वेगळेच व्यक्तीचित्र आहे. अमेरिकेतील मेक्सिकन लोकांचे जीवन, त्यांना जाणवणारा वंशद्वेष, तेथिल राजकारण ह्याचाही इथे उल्लेख येतो. मिनिताचा उत्साही खेळकर स्वभाव आणि काम करण्यातील उस्फूर्तता आपल्याला मोहवते. तिचा हळवा, प्रेमळ स्वभाव आपल्याला पण जीव लावतो. ह्या खूप छान अशा पार्श्वभूमीवर तीच्यावर येणारी संकटे, तिची होत जाणारी घुसमट मन विषण्ण करुन सोडते.

’जेपी’ हा मेंटल हॉस्पिटलमधिल एक पेशंट. चौदा वर्षे हॉस्पिटलमध्ये राहीलेला. मधूनमधून रिलॅप्स होणारा पण इतर वेळी चांगले काम करुन दाखवणारा. एका मेंटल पेशंटमुळे त्याच्या कुटुंबाचे आयुष्य कसे बदलते, त्यांना कुठल्या गोष्टींचा सामना करावा लागतो ते इथे जाणवते. त्याचबरोबर लेखकाचा एका मेंटल पेशंट मधिल माणूस शोधायचा प्रयत्न पण दिसून येतो. एकीकडे अवचटांच्या घरच्यासारखाच झालेला आणि स्वत:च्या कुटुंबाशी फटकून वागणारा ’जेपी’ अशी त्याची दोन रुपे समोर येतात.

मारुतराव सरोदे’ हे एका आडखेड्यात रहाणारे आणि सतत नवनवीन यंत्र-निर्मितीचा ध्यास घेतलेले शेतकरी. शेतीच्या कामात उपयोग व्हावा, वेळ वाचावा आणि कष्ट कमी व्हावेत म्हणून त्यांनी केलेली यंत्रे थक्क करतात. आसपास मिळेल त्या सामुग्रीतून, कमी खर्चात ही यंत्रे ते बनवतात. आर्थिकदृष्ट्या अडचणीत असूनही ते आशावादी आहेत. उपलब्ध असणाऱ्या गोष्टींतून स्वत:च्या बुध्दीच्या जोरावर यंत्रे निर्माण करणारा हा माणूस कुठल्याही संशोधकापेक्षा कमी नाही.

स्वातंत्र्यपूर्व काळातील जुन्या समाजवादी कार्यकर्त्याचा एक व्यक्तीविशेष ’विनायकराव’ मधे आपण वाचतो. त्यांची साधी रहाणी, व्यवस्थितपणा आणि अफाट व्यासंग ह्याचे वर्णन लेखकाने वेगवेगळ्या उदाहरणांतून केले आहे. त्या दोघांतील एक विशेष नाते खूप सुंदर आहे. कमीत कमी गरजांमधील त्यांचे जगणे आणि सामाजिक कामातील नवीन कार्यकर्त्यांना होणारे त्यांचे मार्गदर्शन वेगवेगळ्या घटनांमधून दिसत रहाते. अनिल अवचटांच्या वैचारिक जडणघडणीमधे त्यांचा बराच वाटा असल्याचे जाणवते.

आजच्या भ्रष्ट आणि किडलेल्या सरकारी व्यवस्थेत ’पाटीलसाहेब’ हे एक अपवाद म्हणून आपल्यासमोर येतात आणि इथेपण काहीतरी आशा आहे हा दिलासा देऊन जातात. एका पोलिस ऑफीसरचे हे व्यक्तीचित्र त्याच्यातील पोलीस आणि माणूस ह्यांचे फारच छान असे दर्शन घडवते. त्यांची काम करण्याचा झपाटा, दूरदृष्टी व तत्परता हे गुण विशेष करुन जाणवतात. तसेच हे करताना त्यांचे कुटुंबाकडे दुर्लक्ष होताना दिसत नाही. त्यांचे ’खाकी वर्दीतला कार्यकर्ता’ हे वर्णन अगदी अचूक वाटते. व्यसनमुक्तीसाठी त्यांनी चाकोरीबाहेर जाऊन केलेले प्रयत्न त्याचे एक उदाहरण म्हणता येईल.

’दोन’ गुरु हे अवचटांचे योग शिक्षक आणि मसाज करणारे यांचे चित्रण आहे. ’आगाशे’ हे एक योग शिक्षक. पहाटे योग वर्ग चालवणारे आणि दिवसभर दुकान. दोन्ही अत्यंत प्रामाणिकपणे. योग शिकवण्याची तळमळ, वक्तशीरपणा, त्यांच्या स्वभावातील लोभसपणा खूप छान वर्णन केला आहे. आगाशे नुसता योग शिकवित नाहीत तर ते योग जगत असतात.

त्याच क्लासमध्ये येणारे, योगासने करताना स्नायू दुखावला तर मसाज करणारे ’साने’ हे ह्यातील अजून एक व्यक्तीचित्र. निरागस, निगर्वी, कृतज्ञ असणारे. पैसे घेऊन मसाज करतात हेच माहित नाही त्यांना. स्वत:च्या कौशल्याचा अनेकांना उपयोग करुन देणारे साने स्वत:च्या कुटुंबाच्या बाबतीत मात्र ते कौशल्य उपयोगात आणू शकले नाहीत ह्याचे वाईट वाटते.

’क्लासो’ हा ही एक मेंटल पेशंट. चाळीस वर्षे जुना. खरंतर पूर्ण बरा झालेला आहे पण तरीही तिथेच राहून काम करत असलेला. माळीकामात मग्न असलेला क्लासो हॉस्पिटलचे रुक्ष वातावरण हिरवेगार बनवतो. त्याला झाडांबद्दल, प्राण्यांबद्दल अपरंपार प्रेम आहे. त्याची तो जीवापाड काळजी करतो. झाडे जगवण्यासाठी निरनिराळ्या युक्त्या लढवित असतो. त्याचबरोबर त्याच्या वॉर्ड मधील पेशंटची मायेने काळजीपण घेताना दिसतो. त्याचा कामाचा झपाटा त्याच्या वयाची जाणीव नाहीशी करतो.

ह्या पुस्तकातील सर्वच व्यक्तीचित्रे स्वत:च्या कामात रंगून गेलेली, त्या कामाचा आनंद घेत घेत त्यातून लोकांसाठी काही करणारी, त्यांना पण आनंद देणारी अशी आहेत. ह्याशिवाय अजून एक व्यक्तीचित्र ह्यांच्या पार्श्वभूमीवर जाणवत रहाते, ते म्हणजे सुनंदाताईंचे. विशेषत: पेशंटच्या संदर्भात. तसे तर अवचटांच्या लिखाणात नेहमीच ते जाणवत असते. पण ते बरेच वेळा कौटुंबिक किंवा मुक्तांगणशी संबंधित असते. ह्या पुस्तकात त्यांच्या मेंटल हॉस्पिटलमधील कामाची माहीती होते. डॉक्टर म्हणून त्यांचे पेशंटशी असलेले नाते, त्यात त्यांनी जपलेली माणूसकी, त्यांचे कष्ट बघून त्यांच्या व्यक्तीमत्वाचा अजून एक पैलू दिसतो.

अशी ही वेगवेगळ्या सामाजिक, आर्थिक परिस्थितीतील वेगवेगळ्या वयाची माणसे. अवचटांना एकूणच माणसांत रमण्याची आवड आहे, उत्सुकता आहे. खूप रस घेऊन त्यांच्याशी बोलतात, आणि त्यांच्या नेहमीच्या शैलीमधे लिहीलेले वाचताना आपण ही त्यात अगदी रंगून जातो. सामाजिक कामासाठी फिरतानासुध्दा ते माणसे वाचत असतात. त्याचे निरीक्षण करत असतात. त्यातूनच काही त्यांचे आप्त बनतात. वाचताना आपल्यासाठी सुरवातीला फक्त व्यक्तीचित्रं असतात पण वाचून झाल्यावर आपणही त्यात गुंतत जातो.


आप्त : तेजश्री वाळके

August 31, 2007

पुस्तक रसग्रहण : स्वतःविषयी

Filed under: Books — Manish Hatwalne @ 1:18 pm
Tags: , , , ,

Swatahvishayi by Anil Awachat स्वतःविषयी हे अनिल अवचट ह्यांच्या आत्मपर लेखांचे पुस्तक, पण हे आत्मचरित्र नाही. लेखकाच्याच शब्दात – “माझ्या परीने मी पूर्वायुष्यात बुडी मारून काही अनुभव किंवा दृष्टी घेऊन बाहेर येत होतो…”

पुस्तकातील ५ प्रकरणात (खरेतर दीर्घ लेखांत) लेखकाच्या आयुष्यातील महत्वाचे कालखंड/टप्पे उलगडतात.

  • दहावीचं वर्ष
  • डॉक्टरी
  • मुक्काम नानापेठ
  • धार्मिक
  • संगोपन

ह्या पुस्तकाची प्रस्तावनाही सुरेख झाली आहे. लेखकाचा प्रांजळपणा, संवेदनशीलता आणि अंर्त:मुख दृष्टी जाणवत राहते. लेखकाने प्रस्तावनेत म्हटल्याप्रमाणे – ‘ह्या लिखाणने मी अधिक समंजस झालो’. हा समंजसपणा, सहिष्णुता, सौंम्यता नवीन लिखाणात प्रकर्षाने जाणवते – विषेशत: जुन्या वेध वगैरे पुस्तकांच्या तुलनेत.

दहावीचं वर्ष हा शालेय जीवनातील आठवणींचा लेख. ओतुर सारख्या लहान गावातुन पुण्यातल्या शाळेतला प्रवेश, त्यातील अडचणी, स्वतःविषयीचा न्यूनगंड, होस्टेलमधील वेगवेगळे अनुभव, स्वतःचे भरकटणे ह्याविषयी अनिल अवचट यांनी मोकळेपणाने लिहिले आहे. लेख/पुस्तक लिहितांना, ‘वडिलांना परवडत नसतांनाही, उत्तम शिक्षण मिळावे म्हणून पुण्याला महाग वसतिगृहात आणि मी मात्र तेथे पुरा बहकलो’ अशी कबुलीही देतात.

डॉक्टरी हा पुस्तकातील सर्वात प्रदीर्घ लेख आणि अनिल अवचट ह्यांच्या जीवनातील महत्वाचा कालखंड. अनेक अर्थांनी turning point म्हणता येईल असा. ह्या कालखंडाविषयी ते सविस्तर लिहितात. ह्याच दिवसांत त्यांच्या पुढिल आयुष्यावर प्रभाव टाकणा‍‌‍र्‍या अनेक घटना घडल्या. ह्याच दिवसांत ते कुमार सप्तर्षी ह्यांच्या प्रभावात आले, विविध सामजिक चळवळींमध्ये सामील झाले. ह्याच दिवसांत ते विविध अभ्यासेतर उपक्रमात सहभागी झाले. ह्या काळात त्यांनी चित्रे काढली, शिल्पं बनवली, नाटकाचे सेट, गणपतीची आरास केली, शास्त्रीय संगीत ऐकले – त्यांच्या कित्येक कलागुणांना ह्याच काळात व्यासपीठ मिळाले आणि प्रोत्साहनही! ह्याशिवाय ह्याच दिवसांत त्यांनी आंदोलने केली, रक्तदान शिबिरे घेतली, बिहारमधे टीमबरोबर अन्नकेंद्र, दवाखाना चालवला. ह्या सर्व उद्योगांमधे त्यांचा डॉक्टरीचा उत्साह मावळत होता. ईंटर्नशिप तर चांगलीच रखडली. डॉक्टरीमधे साहजिकच त्यावेळेचे डॉक्टर प्रोफेसर, त्यांचे शिकवणे, त्यांच्या लकबी, बरे-वाईट अनुभव हे देखिल लिहिले आहेत.

त्यांची पत्नी सुनंदा ह्यांची ओळखही डॉक्टरीच्या वेळेसची. त्या दोघांच्या लग्नाआधीच्या दिवसांविषयी, एकत्र सहजीवनाविषयी ह्या पुस्तकात (आणि इतर पुस्तकातही) कित्येक उल्लेख आहेत. त्या दोघांची मैत्री, नाते, सुसंवाद, सांमजस्य, sharing हा अतिशय लोभस भाग आहे. डॉक्टरी ह्या प्रकरणात स्वत:च्या उद्योगांविषयी अनिल अवचट लिहितात –

सुनंदा म्हणायची, “तुला हेच करावंसं वाटतं ना? आयुष्यभर हेच कर. मी पैसे मिळवीन. माझी प्रॅक्टिस जोरात चालेल, असा मला अगदी कॉन्फिडन्स आहे. तुला स्टुडिओला जागा घेऊ. तिथं तू हे सगळे उद्योग करीत बस.”

अर्थातच वीस-बावीसाव्या वर्षी हे romantically म्हणणे वेगळे आणि आयुष्यभर realistically निभावणे वेगळे. सुनंदा अवचट ह्यांनी हे ‘role reversal’ आणि अनिल अवचट ह्यांचा विविध क्षेत्रातील संचार, experimentation, त्यांची अनिश्चितता, चढ-उतार आणि मुलुखावेगळी जीवनशैली अतिशय समर्थपणे हाताळली. अनिल अवचट ह्यांच्या विविध क्षेत्रातील यशात सुनंदा अवचट ह्यांच्या निश्चयी, भक्कम पाठिंब्याचा आणि प्रोत्साहनाचा फार मोठा वाटा आहे. किंबहुना मुक्तांगण सारख्या उपक्रमाचे यश सुनंदा अवचट ह्यांच्या प्रयत्नांचेच आहे. अर्थातच अनिल अवचट हे श्रेय आनंदाने त्यांना देतात.

मुक्काम नानापेठ हा त्यांच्या लग्नानंतरचा ८-९ महिन्यांचा खडतर काळ. त्यांच्याच शब्दात, ‘सगळा तुटलेपणाचाच तो काळ होता.’ लोकमान्य नगरातील पांढरपेशा, मध्यमवर्गीय वस्तीतून नानापेठेतील बकाल खोलीतील मुक्काम हा प्रवास कठिणच. तो काळ अनिल अवचट ह्यांनी सहजपणे, पारदर्शीपणे शब्दांमधे चित्रीत केला आहे. वाचतांना वाचकाच्या डोळ्यासमोर चित्र उभी करणारी त्यांची शैली असाधारणच आहे. त्यांच्या चाळीतील १०x१२ खोलीतील नव्या संसाराचे वर्णन कधी मजेशीर तर कधी अंगावर काटा आणते. आपण गृहितच धरतो असा साधा चमचा, चिमटा ह्यांची खरेदीसुद्धा किती आनंद देऊ शकते? पुस्तकातील – ‘चिमटा आणला तेव्हा मी ऐटीत दुधाचं पातेलं उचलून सुनंदाला खोलीभर फिरवून दाखवल. तिनं जेव्हा टाळ्या वाजवल्या तेव्हा मी सर्कसमधले खेळाडू मान झुकवून टाळ्या स्वीकारतात तसं ऍक्टिंग केलं.’ हे वाचून हलकेच (“how cute!” style चं) एक स्मित उमटते. आपण सगळ्या सुखसुविधा असतांनाही (कि असल्यामुळेच?) असे छोटे, उस्फुर्त आनंद गमावले आहेत का असे वाटते!

ह्याच काळातील पैशाची ओढाताण, त्यांच्यातील छोटीमोठी भांडणे, त्यांतले ‘पॅटर्न’, त्यांचा सुनंदाच्या PMS शी असलेला संबंध — त्यानंतर अनिल अवचटांचा त्या काळातील समजुतदारपणा हे वाचून भरून येते. एक नवरा म्हणून त्यांनी दिलेली साथ दाद द्यावी अशीच आहे.

ह्याच मुक्कामात त्यांची बाबा आढावांशी ओळख वाढली. त्यांच्या मैत्रीविषयी, हमालांच्या दवाखान्याविषयी, हमालांच्या हलाखीच्या जीवनाविषयी या लेखात लिहीले आहे. सुनंदा अवचट ह्यांची मुक्ताच्या वेळेसची प्रेग्नसीही ह्याच काळातील. त्या आठवणी, तसेच abortion चा अनुभव, दुरावलेली नाती हे वाचून अंगावर काटा येतो. इतक्या प्रतिकुल परिस्थीतही त्यांनी कडवटपणा येऊ न देता, एकमेकांना दोष न देता स्वीकारलेली वेगळी वाट व जीवनशैली खरच कौतुकास्पद आहे.

धार्मिक हा लेख/प्रकरण एका विशिष्ट काळाविषयी नाही – पण अनिल अवचट ह्यांच्या आयुष्यावर परीणाम करणार्‍या विविध धार्मिक व्यक्ती, धार्मिक संस्कार, कर्मकांड, चालीरिती ह्यांच्याविषयी आहे. लहानपणी अपराधीपणातून आलेली धार्मिकता, भजन-कीर्तन, घरातील धार्मिक वातावरणाचा प्रभाव ह्यापासुन ते तारुण्यातील पूर्णानंद स्वामींचा सहवासातील विविध अनुभव ह्यांचे विश्लेषण मनोवेधक आहे. सामाजिक कार्यातुन आलेला धार्मिक दंगलींचा, धर्माधारीत शोषणाचा अनुभव यांनी त्यांची मते बदललीत, तरिही धर्म हा व्यक्तिगत जीवनातील अनेक गरजा भागवतो असेही त्यांना वाटते.

अनिल अवचट लिहितात – ‘धर्म-जातींनी ग्रस्त असलेल्या या समाजाचं मन आपल्याला समजावं असं वाटतं. यासाठी ते आहे तसं पाहायला शिकलं पाहिजे.’ तरिही ते स्वतः काही वेळेस communist-socialist आणि slightly prejudiced दृष्टीकोनातून पाहातात असे वाटते. (‘मुंज’ ह्या ‘जगण्यातील काही’ पुस्तकातील लेखातही हे प्रकर्षाने जाणवते).

हा लेख व्यक्तिशः मला ह्या पुस्तकात थोडा अप्रस्तुत वाटला. पण लेखकाच्या जडणघडणीत ह्या संस्कारांचा, अनुभवांचा महत्वाचा वाटा आहे, आणि त्यांची agnostic ही भुमिका समजावुन घेण्यास मदत होते.

संगोपन हा पुस्तकातील सर्वात हृद्य भाग आणि मला सर्वात भावलेला लेख. अनिल अवचट व सुनंदा यांनी त्यांच्या दोन मुलींना (मुक्ता आणि यशोदा) कसे वाढवले ह्याबद्दल लिहिले आहे. त्या दोघांचे strong tuning आणि sharing ह्या संगोपनात जाणवते. ते दोघेही मुलींच्या संगोपनात, शिक्षणात डोळसपणे सहभागी होते. त्या दोघांच्याही वेगळ्या विचारसरणीचा, सामाजिक कार्याचा, वेगळ्या जीवनशैलीचा प्रभाव स्वाभाविकच त्याच्या मुलींवरही झाला. ते सगळंच संगोपन/parenting अतिशय friendly, involved आणि non-authoritative आहे. आणि हे लिखाणातच नाही, तर त्यांना प्रत्यक्ष भेटल्यावरही जाणवते. कित्येक वडिलांना मुला-मुलींच्या जवळच्या मित्र-मैत्रिणींची नावेही माहित नसतात आणि इथे अनिल अवचटांना मुलींच्या बाहुल्यांचीही नावे आठवतात. ह्या लेखातील ‘चिखलाने सारवलेली स्कूटर’, ‘यशोने तोडलेली चष्म्याची फ्रेम’ ह्या घटनांतून त्यांच्या वागण्यातला वेगळेपणा, मोकळेपणा आणि मित्रत्वाचे नाते लक्षात येते. कित्येक घरात वडिलांनी अशा वेळेस मुलांना चांगलाच ‘हिसका’ दाखवला असता. ‘वडिलांबद्दल ‘आदर’ वाटणे’ ह्यात प्रेमापेक्षा धाक/भीती ह्यांचाच भाग जास्त असतो. अनिल अवचट ह्यांच्या संगोपनात मात्र त्यांचे प्रेम, जिव्हाळा आणि मुलींशी असलेले घट्ट नातेही जाणवते. ते मुलींविषयी लिहितात, ‘त्यांनी मला जास्तीत जास्त आपल्यांतला समजावं अशी माझी धडपड असायची.’ ह्या प्रयत्नात ते १००% यशस्वी झाले हे दिसतेच!

त्यांच्या मुलींबाबतच्या निर्णयात त्यांची सामाजिक जाणीव, वैचारीक दृष्टी, मुलींना आपल्या संस्कृतीचा परिचय व्हावा हा विचार हे सगळंच जाणवते. दोघेही स्वत: डॉक्टर असुनही मुलींना म्युनिसिपल शाळेत घातले. त्यांच्या लिहिण्यात त्यांनी मुलांच्या शिक्षणाविषयी वाचलेली राममनोहर लोहिया, Evan Illich चे De-schooling Society सारखी पुस्तकेही येतात. वाटते, किती पालक मुलांच्या शिक्षणाविषयी असा मुळातून विचार करत असतील? फक्त महागड्या शाळा म्हणजे चांगल्या शाळा नाहीत हे त्यांना कळेल का? Public school वाढते प्रस्थ आणि त्यांना देणग्या देणारे पालक बघितले की हे फार जाणवते. अनिल व सुनंदा अवचट ह्यांची मुलांच्या शिक्षणाविषयीची दृष्टी, मुलांच्या शिक्षणातला त्यांचा सहभाग ह्यातून खूप काही घेता येण्यासारखे आहे.

त्यांचा सहभाग फक्त विचारांपुरताच नव्हता, जेव्हा मुक्ताला बालवाडीत जायचे होते आणि घराजवळ दुसरी बालवाडी नव्हती (एका बालवाडीत बाईंनी तिच्या डावखुरेपणावर टीका केली) तेव्हा त्यांनी घरातच बालवाडी सुरू केली. वाचतांना लक्षात येते की त्या बालवाडीत किंवा पुढे म्युनिसिपल शाळेत शिकतांना संस्कार केवळ त्यांच्या मुलींवरच नाही तर बरोबरीने त्यांच्या मित्र-मैत्रीणींवरही झाले. त्यांच्या घरात काम करणार्‍या प्लेमिना, लक्षी ह्याच्यांबरोबरचे त्यांचे जिव्हाळ्याचे नाते, प्लेमिनाने स्कूटरवरून पडतांना स्वत:ची पर्वा न करता मुक्तीला वाचवले तो प्रसंग हे सगळेच मनात घर करून राहतात. तसाच अंगावर काटा आणणारी घटना म्हणजे मुक्ताच्या जन्मानंतर अनिल अवचट ह्यांना एका आंदोलनात झालेली अटक. सुनंदा अवचट ह्यांचे नुकतेच सिझेरियन झालेले होते आणि अनिल अवचट ८-१० दिवस तुरूंगात. वाटते, कसे काढ्ले असतील ते दिवस त्यांनी? त्याहून महत्वाचे म्हणजे किती समजुतदारपणे हाताळला हा प्रसंग त्यांनी? खूपवेळा वाटते – सुनंदा अवचट हया psychiatrist असल्यामुळे त्यांच्या नात्यांना एक वेगळीच खोली आणि प्रगल्भता होती — आणि बर्‍याच conflicting situations त्यांनी समंजसपणे हाताळल्या.

अनिल अवचट लिहितात, ‘पण (मी) जसा चळवळीत ओढला गेलो तसा संसारातही नकळत गुंतत चाललो होतो’. आणि त्यांचे हे गुंतणे ह्या लेखात अतिशय लोभसपणे जाणवत राहते – मग तो येरवड्याच्या घरातील मुक्तीचा पाळणा असो, तिला ढेकर येईपर्यंत थोपटणं असो की पत्रकारनगरमधील घराचे ‘मुलांसाठी सोयीचे’ design असो. ह्या सगळ्यांमधे अनिल अवचट ह्यांच्यातील प्रेमळ, मुलींच्या संगोपनात सक्रीयपणे सहभागी झालेला आणि गुंतलेला पिता हे रूप फारच भावते!

त्यांनीच म्हणल्याप्रमाणे, ‘आता मी इतका बाप झालोय की बाप नसतांना मी कसा होतो ते आठवतही नाही. एकेकाळी आपल्याला मूल नको असं वाटायचं, हे आठवूनही खरं वाटत नाही.’ हे पुस्तक वाचतांना, विशेषत: ‘संगोपन’ वाचतांना त्यांनाच काय, पण आपल्यालाही हे खरं वाटत नाही. 🙂

——- oOo ——-

स्वतःविषयी हे पुस्तक म्हणून खूप परिणामकारक आहे. केवळ आत्मपर साहित्यलेखन यापलीकडे ते खूप काही आहे आणि हे यश केवळ अनिल अवचट यांच्या साध्या, सरळ आणि चित्रमय शैलीचं नाही. हे पुस्तक त्यांना वेगळ्या वाटेने जगतांना आलेल्या अनुभवांच्या नोंदींचे (memoirs ) आहे. त्यात कुठेही बडेजाव, आढ्यता नाही. हे अनुभव रोजच्या जगण्यातील आहेत – कुठल्याही क्रांतीच्या रोमहर्षक कथा नाही. कित्येक वेळा असे वाटते, अरे इतक्या साधेपणे आणि सहजपणे आपल्यालाही जगता आले तर? अर्थातच ते साधं आणि सहज असलं तरी सोपं नाही.

अनिल अवचट आज यशस्वी लेखक आहेत आणि त्यांच्या इतर छंदांना, सामाजिक कामांनाही प्रसिद्धी मिळाली आहे. आजची त्यांची जीवनशैली उच्च- मध्यमवर्गीय, सुखवस्तू आहे. पण जेव्हा डॉक्टरी न करता त्यांनी ही वेगळी वाट स्वीकारली तेव्हा सगळी अनिश्चितताच होती. किंबहुना आधीच्या दिवसात पैशाची ओढाताण, दुरावलेले नातेसंबंध आणि इतर अनेक अडचणीच होत्या. जमेला काही होते तर सुनंदाची समंजस साथ आणि भक्कम पाठींबा – ह्या जोरावरच ते यशस्वी झाले. खरंच कौतुक वाटते त्यांच्या निर्णयाचे जेव्हा आर्थिक स्थैर्य, सुबत्ता देणारी डॉक्टरी न करता त्यांनी फक्त लिखाण व सामाजिक कार्य करायचे ठरवले. त्या वेळेस पुढे काय होईल हे माहित नव्हते. ते conviction वेगळंच असलं पाहिजे. दाद द्यावीशी वाटते ह्याच ‘follow your instincts‘ वृत्तीला!

त्यांच्या ह्या लिखाणातून जाणवते की त्यांचे छोटे-मोठे आनंद, समरसतेने आणि सकारत्मकतेने (positively) जगणे हे पैशांवर किंवा materialistic possessions वर फारसे अवलंबुन नाही. त्यांचे आनंद त्यांच्या सर्जनशीलतेतून निर्माण झाले आहेत, त्यांनी जोडलेल्या माणसांतून, त्यांच्या नात्यांतून निर्माण झाले आहेत. हा आनंद, हे समाधान, ही प्रसन्नता त्यांच्या व्यक्तिमत्वात तर जाणवतेच पण लिखाणातही दरवळते! Erich Fromm चे एक ‘To Have Or To Be’ नावाचे पुस्तक आहे. (I am dying to get my copy of this original book!) त्या पुस्तकात त्याने materialistic possessions (To Have ) आणि enjoying life & its little pleasures (To Be) ह्याविषयी लिहिले आहे. अनिल अवचट ह्यांचे ‘स्वतःविषयी’ वाचून वाटते की त्यांना हे खरंच उमगले आहे! 🙂

 

Review by – Manish Hatwalne

Next Page »

Create a free website or blog at WordPress.com.